CONSORTIUM
YA AIDS
(Consortium inhlengeletano leyi angarhelaka tiafiliyeti kumbe tinhlengeletano
ta 70 leti tirhaka na vanhu va HIV na AIDS, consortium yi languta ngopfu
eka ta timfanelo na nawu eka vanhu la va nga na HIV na AIDS)
CHATARA
KUMBE TSALWA LERI NGA NA TIMFANELO TA VANHU LA VA NGA NA AIDS NA HIV.
Tinoti hi chatara
Tinhlengelatano
to tala leti nga khutalela ntirho wa AIDS ti hlangane e, Centre
for Applied Legal Studies (CALS) hi Wavumbirhi hi ti 12 ta Novemba
1991, ku burisana hi kungu ra ku tsala chatara ya timfanelo ta vanhu
la va nga na AIDS kumbe HIV.
- Nhlangano
lowu wu kombele komiti yo tsala kungu leri (yi nga na Edwin Cameron,
Edward Swanson wa CALS, na Mahendra Chetty wa Legal Resource Centre
(LRC) leswo va tsala kungu ro sungula ra chatara.
- Hi wona nkarhi
wolowo la va a va ri kona va komberile leswo ku sunguriwa Consortium,
leyi nga ta tirhela e Centre for Applied Legal Studies, ku pfuna
hi tindlela to hambana-hambana tinhlengeletano leti tirhaka na leswi
khumbanaka na AIDS.
- Eka nhlengeletano
yo sungula ya Consortium, leyi nga khomiwa hi ti 28 ta Januwari
1992, ku burisananiwe hi kungu leri. Kungu leri ri teka swin'wana
eka tidokumente tin'wana ta tinhlengeletano ta matiko ya le handle
ta misava, ku katsa na dokumente ya Manifesto ya le Montreal ya
Timfanelo na swidingo swa vanhu la va hanyaka na vuvabyi bya AIDS
(Montreal Manifesto of the Universal Rights and Needs of People
Living with HIV Disease) na Diklarexini ya United Kingdom ya Timfanelo
ta Vanhu la va nga na HIV na AIDS (United Kingdom Declaration of
the Rights of People with HIV and AIDS). Kambe kungu leri ra hambana
ka tsongo na tidokumente leti tin'wana ta vanhu va matiko ya le
handle, hikuva ri endleriwe ku fambelana no kotlanisiwa na swidingo
swa vanhu va Afrika Dzonga.
- Chatara leyi
ku burisananiwe hi yona swinene, yi va yi amendiwa eka minhlangano
leyi yin'wana ya Consortium, leyi nga khomiwa hi ti 3 na ti 24 ta
Machi 1992. Kutani sweswi kungu leri ri amukeriwe hi vayimeri va
tinhlengeletano to tlula 40 eka tiko hinkwaro, leti khumbekaka eka
swa AIDS na HIV.
- Kutani Chatara
leyi sweswi yi yimele ku amukeriwa hi ximfumo hi tinhlengeletano
leti ti vumbaka Consortium, xikan'we na vanhu van'wana la va tivekaka
ngopfu eka rixaka na tiko hinkwaro (prominent public figures). Consortium
yi tiyimisele ku amukela no lonca Chatara leyi hi ximfumo hi siku
ra AIDS eka misava hinkwayo (World AIDS Day) nan'waka hi ti 1 ta
Disemba.
CHATARA
YA TIMFANELO EKA VANHU LA VA NGA NA AIDS NA HIV>
(KUNGU LERI NGA AMUKERIWA EKA NHLANGANO WA CONSORTIUM HI TI 24 TA MACHI
1992)
MASUNGULO
Hi ku vona
- leswo vanhu
la va nga na AIDS kumbe HIV xikan'we na mindyangu ya vona, na la
va va va hlayisaku, va khomiwa hi xihlawuhlawu,
- na leswo
ngozi ya ku andza ka ntungu wa vuvabyi lebyi e Afrika Dzonga yi
ta andzisa ku khomiwa ka vanhu la va nga na AIDS na HIV hi tihanyi,
- Hi rhandza
leswo vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga va twisisa no va na vutivi
hi AIDS na HIV,
- leswo ku
na xidingo xa leswo vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga va va na xiavo
na xandla eka ntirho wo herisa ntungu lowu wa HIV.Hina, vanhu la
va nga sayina laha na tinhlengeletano, hi vona swi fanerile leswo
hi veka mintirho na timfanelo leti vanhu la va nga vaaki laha e
tikweni va nga na tona kumbe va faneleke va va nato, na swona timfanelo
leti, van'wana va fanele va nga tsoniwi tona hikokwalaho ka ku va
na AIDS kumbe HIV.
1.
NTSHUNXEKO, KU TIYIMELA, KU HLAYISEKA NO SIRHELELEKA, NA KU NTSHUNXEKA
LESWO MUNHU A KOTA KU FAMBA-FAMBA HANDLE KO SIVERIWA (FREEDOM OF MOVEMENT)
1.1
Vanhu la va nga na HIV kumbe AIDS, va fanele va va na mfanelo, ku
tiyemela, ku sirheleka na ntshunxeko na timfalelo leti vanhu van'wana
va nga na tona, na swona va nga siveriwi ntshunxeko wo famba-famba
ta ni hi van'wana vanhu e tikweni.
1.2 Vanhu la va nga na HIV na AIDS va fanele va nga siveriwi ku suka
eka tiko rin'wana va ya eka rin'wana hikokwalaho ka leswo va na AIDS
kumbe HIV.
1.3 Ku khomiwa hi xihlawuhlawu, ku vekiwa e tlhelo a kule na van'wana
vanhu (isolation or quarantine) lomu majele, swikolweni, swibedlhela,
na kun'wana na kun'wana, swi fanele swi nga endliwi ka vanhu hikokwalaho
ka leswo va na AIDS kumbe HIV.
1.4 Vanhu la va nga na HIV kumbe AIDS va fanele va va na ntshunxeko
ku titsemela timhaka hi laha va vonaka ha kona makongomana na ta ku
teka kumbe ku tekiwa, ku va na vana, hambi tano va fanele va pfuniwa
hi ku hlamuseriwa kumbe ku kuma khanseling (counselling) leswo va
twisisa leswaku tindlela leti va tilangaka eka swilo leswi, ti na
vuyelo byo karhi.
2.
XIHUNDLA (CONFIDENTIALITY AND PRIVACY)
2.1 Vanhu la va nga na HIV kumbe AIDS va na mfanelo ya leswo timhaka
ta vona tikhomiwa hi xihundla makongomana na rihanyu ra vona, na leswo
va na HIV.
2.2 Vutivi hi leswo munhu u na HIV byi fanele byi nga hundziseriwi
eka munhu wun'wana handle ka loko yena loyi a nga na HIV a pfumela,
na loko a lovile, mpfumelelo lowu wu fanele wu nyiketiwa hi ndyangu
wa yena kumbe nakulobye wa yena (partner), handle ka loko swi vuriwa
hi nawu (except when required by law), handle ka loko ku ri leswo
ku ka ku nga hundzisiwi vutivi hi HIV ya munhu yoloye swi nga nghenisa
munhu wokarhi loyi a tiviwaka (identifiable individual), engozini.
3.
KU KAMBERIWA (TESTING)
3.1 Ku kamberiwa ka munhu loko a ri na xitsongwa-tsongwane xa HIV
ku fanele ku endliwa hi mpfumelelo wa munhu yaloye, naswona mpfumelelo
lowu a wu nyikaka hi ku ntshunxeka, handle ka loko ku ri leswo ko
endliwa ntsena ku kamberiwa leswo ku kumeka nhlayo ya vanhu la va
nga na HIV, na swona xikambelo lexi xa ku kuma nhlayo xi endliwa hi
ndlela leyi nga ta ka yi nga tivi vito ra munhu yoloye a kamberiwaka.
3.2 Loko ku ri leswo munhu u ta kamberiwa HIV hi xikongomelo xo tiva
nhlayo, kambe vito ra yena ri nga tiveki, u fanele a kuma vanhu la
va nga ta n'wi pfuna hi ku n'wi hlamusela na khanseling (counselling),
khanseling leyi yi fanele ku kumeka eka vanhu hinkwavo, loko va nga
si kamberiwa na le ndzhaku ka loko va kamberiwile.
3.3 Vanhu la va va kumekaku va ri na HIV va fanele ku seketeriwa hi
ta rihanyu na hi tindlela tin'wana.
4.
DYONDZO HI TA AIDS NA HIV
4.1 Vanhu hinkwavo va na mfanelo yo kuma dyondzo na vutivi hi HIV
na AIDS, no kuma vutivi hi tindlela to sivela ku ngheniwa hi vuvabyi
lebyi,
4.2 Ku fanele ku va na dyondzo leyi nga ta nyiketiwa eka rixaka hinkwaro
e tikweni, hi xikongomelo xo heta xihlawuhlawu eka vanhu la va nga
na HIV kumbe AIDS.
5.
MINTIRHO (EMPLOYMENT)
5.1 Vanhu a va faneli ku kamberiwa ku sungula loko va ri na HIV, va
nga si thoriwa e mintirhweni, na swona vanhu va fanele va nga siveriwi
ku thoriwa hikokwalaho ka leswo va ala ku kamberiwa ku sungula va
nga si thoriwa e mintirhweni.
5.2 Vanhu va fanele va nga hlongoriwi e mintirhweni, kumbe ku chikisiwa
hi xiyimo (ku dimotiwa) e ntirhweni hikokwalaho ka leswo va na AIDS
kumbe HIV na swona va fanele va nga transferiwi hikokwalaho ka vuvabyi
lebyi, kumbe ku khomiwa hi ndlela ya xihlawuhlawu e ntirhweni.
5.3 Munhu a nga bohekanga leswo a tivisa muthori wa yena leswo u na
xitsongwa-tsongwane xa HIV kumbe AIDS.
5.4 Vatirhi a va bohekanga hi nawu leswo va fanele va kamberiwa HIV.
5.5 Vatirhi va fanele ku kuma dyondzo, vutivi, khanseling (counselling)
lomu mintirhweni, na swona, leswi swi fanele swi endliwa e ndzhaku
ka ku burisana na tinhlengeletano ta vatirhi to fana na tiyuniyoni.
6.
TA RIHANYU NO SEKETERIWA (SUPPORT SEVICES)
6.1 Vanhu la va nga na HIV kumbe AIDS va na mfanelo yo kuma tiyindlu,
swakudya, na nongonoko wo seketela vaaki (social security), ku kuma
mirhi yo va alapha, na ku pfuniwa hi swa welfere ku fana na swirho
swin'wana swa vaaki e tikweni.
6.2 Tindzhawu to tshama letinene ti fanele ti kumeka eka vanhu la
va nga na HIV kumbe AIDS.
6.3 Munhu u fanele a nga khomiwi hi xihlawuhlawu eka swa rihanyu,
swin'wana swo pfuna vaaki (facilities), na mirhi yo alapha, hikokwalaho
ka ndlela leyi a nga kumisa xiswona AIDS kumbe HIV.
6.4 Vanhu va fanele va nga khomiwi hi xihlawuhlawu eka ta rihanyu,
na medical-aid, hikwalaho ka leswo va na HIV kumbe AIDS.
7.
SWA VUHAXI (MEDIA)
7.1 Vanhu la va nga na HIV kumbe AIDS va na mfanelo yo khomiwa hi
ndlela leyinene hi vanhu va vuhaxi (media), na swona vanhu va vuhaxi
va fanele va xixima timfanelo ta vanhu la va nga na HIV kumbe AIDS
leswo timhaka ta vona ti khomiwa hi xihundla (privacy and confidentiality).
7.2 Vaaki hinkwavo e tikweni va na mfanelo yo kuma vutivi lebyi nga
voyamelangiku e tlhelo (informed and balanced coverage), na dyondzo
hi HIV na AIDS.
8.
INXUWARENSE
8.1 Vanhu la va nga na HIV kumbe AIDS, na la va va soriwaka leswo
va nga va va ri ngozini yo kuma HIV kumbe AIDS va fanele va vhikeriwa
no sirheleriwa eku khomiweni hi xihlawuhlawu hi tikhampani ta tinxuwarense.
9.
XINAKULOBYE NA KU ETLELANA
9.1 Hinkwavo vanhu va na mfanelo yo byela vanhu la va va etlelanaka
na vona leswo va tisivela e ku kumeni xitsongwa-tsongwana xa HIV.
9.2 Xiyimo xa vaxisati, xi le ngozini eka mhaka leyi, hikwalaho, ku
fanele ku va na milawu na tindlela to pfuna vaxisati, kasi lavantshwa
na swihlangi na vona va fanele ku sirheleriwa.
10.
VANHU LA VA NGA MAJELE
10.1 Vanhu la va nga majele va nga na HIV va fanele va khomiwa hi
ndlela leyinene, na swona hi ndlela yo fana na leyi ku khomiwaka swibochwa
swin'wana.
10.2 Vanhu la va nga majele la va nga na AIDS, va fanele va hlayisiwa
hi ndlela leyinene ku fana na swibochwa swin'wana leswi nga na vuvabyi
byin'wana.
10.3 Vanhu la va nga majele va fanele va kuma dyondzo, vutivi, na
tindlela to sivela vuvabyi ku fana na vaaki van'wana e tikweni.
11.
KU VHIKERIWA NO SIRHELERIWA EKA NAWU NA KU KOTA KU TIRHISA SWILO LESWI
NGA SWIPFUNI EKA VAAKI (ACCESS TO PUBLIC BENEFITS)
11.1 Vanhu la va nga na AIDS kumbe HIV va fanele ku va na mfanelo
yo tirhisa swilo leswi nga swipfuni eka vaaki hinkwavo (access to
public benefits and opportunities), na swona vanhu va fanele va nga
boheleriwi leswo va kamberiwa loko va ri na HIV ku sungula loko va
nga si tirhisa swipfuni leswi.
11.2 Ku fanele ku va na tindlela leti ti endliwaka eka tiko hinkwaro
ku sirhelela vanhu la va nga na HIV na AIDS eku khomiweni hi xihlawuhlawu,
makongomana na swa tiyindlu, dyondzo, ku hlayisiwa ka vana (child
care), na mpfumelelo yo kuma no hlayisa vana loko ku ri leswo ndyangu
wa hambana (custody), ku kuma ku pfuniwa hi ta rihanyu, ku pfuniwa
ka vaaki eka swa vutomi (social security) na swa welfere.
12.
MINTIRHO YA VANHU LA VA NGA NA HIV KUMBE AIDS
Vanhu la va nga na HIV kumbe AIDS, va na ntirho wo xixima timfanelo,
rihanyu, na vumunhu bya van'wana vanhu, na ku endla leswi faneleke
ku sirhelela van'wana vanhu laha swi faneleke.
.gif){kind=spacer}
